Báo Phụ nữ Việt Nam – Một hệ thống truy xuất minh bạch, một cơ chế cảnh báo kịp thời và một con đường bồi thường rõ ràng, đó là những kỳ vọng mà dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sẽ mang lại cho người tiêu dùng, Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự cho biết.
Sau 15 năm, Luật An toàn thực phẩm 2010 đã lỗi nhịp trước sự bùng nổ của thương mại điện tử và chuỗi cung ứng phức tạp. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý khiến thực phẩm giả, kém chất lượng dễ dàng lưu thông. Thách thức lớn hiện nay là việc kiểm soát nguồn gốc, truy xuất trách nhiệm trên không gian mạng và quảng cáo trực tuyến còn yếu kém, trong khi cơ chế quản lý mới chỉ dừng lại ở việc xử lý hậu quả thay vì ngăn chặn nguy cơ từ gốc. Câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: khi luật thay đổi, người mua thực phẩm hằng ngày sẽ được bảo vệ như thế nào?
Mua hàng online và những câu hỏi không dễ trả lời
Chị Lê Thị Quỳnh Trang, sống tại Hà Nội, đã quen với việc đặt thực phẩm qua mạng vài lần mỗi tuần. Rau củ, thịt cá, đồ ăn chế biến sẵn, sữa và các sản phẩm dinh dưỡng cho con – tất cả chỉ cần vài thao tác trên điện thoại là có người giao đến tận cửa.
Nhưng sự tiện lợi ấy cũng đi kèm không ít băn khoăn. Trên mạng xã hội, gần như sản phẩm nào cũng có thể gắn mác “nhà làm”, “100% tự nhiên” hay “hàng chính hãng, nguồn gốc rõ ràng”. Ảnh chụp đẹp, lượt mua cao, thậm chí có người nổi tiếng giới thiệu – những yếu tố đó dễ tạo cảm giác an tâm, nhưng lại không nói lên được cơ sở nào đứng sau sản xuất, hay chất lượng thực sự của sản phẩm.
Với thực phẩm cho trẻ nhỏ, mối lo càng lớn hơn: thành phần in trên bao bì có khớp với những gì bên trong hộp? Mã truy xuất có dẫn đến thông tin đáng tin cậy? Và nếu sản phẩm bị phát hiện có vấn đề sau khi đã bán ra, người đã mua có được thông báo hay không?
Đây chính là những câu hỏi mà dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang phải trả lời.
Quét mã QR rồi, người mua biết được gì?
Một trong những điểm mới đáng chú ý của dự thảo là hướng tăng cường truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ. Theo định hướng xây dựng luật, hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm có thể ứng dụng mã số, mã vạch, nhãn điện tử và kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý.
Tuy nhiên, theo Thạc sĩ, Luật sư Nguyễn Văn Duy (Giám đốc Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự), vấn đề không nằm ở việc bao bì có thêm một mã QR hay không, mà ở chỗ sau khi quét mã, người mua thực sự tra cứu được gì.
Theo ông, một hệ thống truy xuất có ý nghĩa với người dân cần hiển thị được những thông tin thiết thực: nguồn gốc sản phẩm, cơ sở sản xuất hoặc nhập khẩu, tình trạng công bố, điều kiện an toàn thực phẩm, kết quả kiểm nghiệm, và quan trọng không kém là sản phẩm hay lô hàng đó có đang nằm trong diện cảnh báo, thu hồi hay không.
“Về mặt lý tưởng, người mua chỉ cần đứng tại quầy, quét một mã QR chuẩn là có thể tra ra đầy đủ các thông tin này”, ông Duy nói.
Điều ông lưu ý thêm là quyền tiếp cận dữ liệu của người dân cần được làm rõ hơn trong quá trình hoàn thiện dự thảo. Nếu hệ thống truy xuất chủ yếu phục vụ công tác quản lý nhà nước mà người tiêu dùng không dễ dàng tra cứu, thì giá trị bảo vệ người mua trên thực tế sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Mua hàng qua livestream, ai là người chịu trách nhiệm?
Nếu mua tại cửa hàng, người tiêu dùng còn có một địa chỉ cụ thể để tìm đến khi có sự cố. Việc mua bán qua mạng phức tạp hơn nhiều: một tài khoản mạng xã hội có thể livestream bán hàng cho khách khắp cả nước, trong khi người mua nhiều khi chỉ biết tên tài khoản hoặc số điện thoại, không hề rõ thực phẩm được sản xuất ở đâu, bảo quản ra sao. Đến khi xảy ra sự cố, việc xác định ai là người phải chịu trách nhiệm không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Đây cũng là nội dung mới đang được nghiên cứu trong quá trình sửa luật, theo hướng làm rõ hơn trách nhiệm của người bán, chủ sở hữu sản phẩm và các nền tảng thương mại điện tử – từ việc kiểm soát thông tin sản phẩm, xác thực người bán, đến xử lý và gỡ bỏ sản phẩm vi phạm.
Luật sư Nguyễn Văn Duy đánh giá đây là hướng đi cần thiết, nhưng cho rằng trách nhiệm của từng chủ thể cần được quy định cụ thể, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm khi có sự cố xảy ra. Theo ông, cần phân biệt rạch ròi giữa thương nhân đứng tên chịu trách nhiệm về sản phẩm với người bán trung gian; đồng thời, nếu đặt ra trách nhiệm liên đới cho sàn thương mại điện tử hay nền tảng mạng xã hội, luật cũng cần quy định rõ trách nhiệm đó phát sinh trong trường hợp nào và ở mức độ nào.
Ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu xác thực danh tính người bán thực phẩm trên môi trường số. Bởi nếu không xác định được ai đứng sau một tài khoản bán hàng, các quyền khác của người tiêu dùng sẽ rất khó thực hiện khi xảy ra tranh chấp.
Thu hồi sản phẩm: Đừng chỉ “âm thầm” trên hệ thống
Một khía cạnh khác gắn trực tiếp với quyền lợi người mua là cơ chế cảnh báo và thu hồi sản phẩm.
Hãy hình dung một gia đình vừa mua một hộp sữa cho con. Vài ngày sau, cơ quan chức năng phát hiện lô sản phẩm đó không đảm bảo an toàn. Vấn đề khi ấy không chỉ dừng ở việc ra quyết định thu hồi, mà quan trọng hơn là làm sao thông tin đến được với những người đã mua và đang sử dụng sản phẩm.
Luật sư Nguyễn Văn Duy ghi nhận dự thảo đã có những đề xuất nhằm tăng cường công cụ quản lý đối với sản phẩm vi phạm. Song theo ông, cần tiến thêm một bước: quy định rõ nghĩa vụ thông báo công khai, chủ động khi thu hồi sản phẩm.
“Người đã mua phải được biết để xử lý, chứ không thể chỉ thu hồi âm thầm trong nội bộ hệ thống quản lý”, ông nói.
Ông cho rằng trong môi trường thương mại điện tử, việc này hoàn toàn khả thi vì các nền tảng đều lưu lịch sử giao dịch. Khi một lô sản phẩm bị cảnh báo, hệ thống có thể xác định chính xác những tài khoản đã mua để gửi thông báo, hướng dẫn ngừng sử dụng, đổi trả hoặc thực hiện các biện pháp cần thiết khác. Nếu cơ chế này được thiết kế đầy đủ, việc thu hồi sẽ không còn là câu chuyện riêng giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý, mà thực sự chạm đến người đang dùng sản phẩm.
Khi thiệt hại đã xảy ra, người dân cần một con đường rõ ràng để đòi quyền lợi
Cảnh báo và thu hồi mới chỉ giải quyết được một phần hậu quả. Khi thực phẩm không an toàn đã gây thiệt hại về sức khỏe hoặc tài sản, vấn đề tiếp theo là bồi thường – và theo luật sư Duy, đây lại là nội dung dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện.
Ông cho biết cơ chế bồi thường hiện nay chủ yếu vẫn dựa vào Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các quy định chung của pháp luật dân sự, chứ chưa được thiết kế thành một cơ chế riêng, cụ thể trong pháp luật chuyên ngành về an toàn thực phẩm. Ông đề xuất đơn giản hóa con đường yêu cầu bồi thường cho người tiêu dùng, đồng thời nghiên cứu thêm cơ chế hỗ trợ xử lý những vụ việc ảnh hưởng đến nhiều người cùng lúc.
Trong lúc chờ các quy định mới được hoàn thiện, luật sư khuyến cáo người tiêu dùng khi phát hiện thực phẩm có vấn đề nên giữ lại hóa đơn, bao bì, sản phẩm và mọi bằng chứng liên quan đến giao dịch. Với hàng mua online, lịch sử đơn hàng và nội dung trao đổi với người bán cũng là những căn cứ quan trọng khi cần yêu cầu giải quyết quyền lợi.
Câu hỏi cần được làm rõ thêm
Tại chương trình đối thoại với đại biểu Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam hồi tháng 6, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm nhằm khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn thi hành và đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Bộ Y tế cũng đang phối hợp với các địa phương tăng cường kiểm soát chất lượng, an toàn thực phẩm tại bếp ăn tập thể và các cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.
Theo định hướng của cơ quan soạn thảo, luật sửa đổi lấy bảo vệ sức khỏe người dân làm trung tâm, đồng thời tăng cường quản lý theo chuỗi, quản lý theo nguy cơ, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ số.
Nhưng với người tiêu dùng, hiệu quả cuối cùng của những thay đổi này sẽ được đo bằng những điều rất cụ thể trong đời sống hằng ngày: trước khi mua có thể kiểm chứng được sản phẩm; khi sản phẩm có nguy cơ, được cảnh báo kịp thời; mua hàng qua mạng vẫn xác định được ai là người chịu trách nhiệm; và khi quyền lợi bị xâm phạm, có một con đường rõ ràng để khiếu nại, yêu cầu bồi thường.
Nhìn tổng thể, luật sư Nguyễn Văn Duy cho rằng dự thảo đã đi đúng hướng khi chuyển từ tư duy quản lý sang kiểm soát nguy cơ. Nhưng để người dân thực sự được bảo vệ, ông cho rằng hai vấn đề cần tiếp tục được làm rõ là quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng, và cơ chế bảo vệ, bồi thường khi thiệt hại xảy ra.
“Một ‘hàng rào’ an toàn thực phẩm chỉ thực sự có ý nghĩa khi người tiêu dùng không còn phải tự mình xoay xở để trả lời ba câu hỏi cơ bản: sản phẩm này từ đâu ra, có an toàn hay không, và nếu có vấn đề thì ai là người chịu trách nhiệm”, ông Duy nói.
(Còn nữa)
