Tòa án nhìn vào đâu khi quyết định giao con?
Khi ly hôn vợ hoặc chồng không có thu nhập ổn định thì dẫn tới vợ chồng không tự thỏa thuận được ai là người trực tiếp nuôi con, khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình giao cho Tòa án quyết định dựa trên quyền lợi về mọi mặt của con. Nếu con từ đủ 07 tuổi, Tòa phải xem xét thêm nguyện vọng của con. Điều này được nhiều nguồn pháp lý trích dẫn, trong đó có bài phân tích của Tạp chí Tòa án.
Cụm “quyền lợi về mọi mặt” đã được Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP cụ thể hóa. Theo bài viết đăng trên Tạp chí Tòa án, Tòa án phải đánh giá khách quan, toàn diện nhiều tiêu chí. Các tiêu chí được nhắc đến gồm:
- Quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi và được duy trì quan hệ với người cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi
- Sự gắn bó, thân thiết của con với cha, mẹ
- Sự quan tâm của cha, mẹ đối với con
- Việc bảo đảm sự ổn định, hạn chế xáo trộn môi trường sống và giáo dục của con
- Nguyện vọng của con được ở cùng anh, chị, em (nếu có)
- Nguyện vọng của con được sống chung với cha hoặc mẹ
Thu nhập nằm ở đâu trong vấn đề này, theo như trong hôn nhân thì thu nhập thuộc nhóm điều kiện vật chất, chỉ là một mảnh trong tổng thể. Một người có lương cao nhưng thường xuyên vắng nhà, ít quan tâm con có thể bị đánh giá thấp hơn một người thu nhập khiêm tốn nhưng là người chăm sóc chính từ trước đến nay. Vì vậy câu hỏi đúng không phải “ai kiếm được nhiều tiền hơn” mà là “ai bảo đảm tốt hơn cho sự ổn định và phát triển của con”.
Mốc thu nhập duy nhất được nêu rõ khi người mẹ có con dưới 36 tháng tuổi
Khoản 3 Điều 81 quy định con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi. Có hai ngoại lệ: người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Nội dung này được đã được thư viện pháp lập đưa ra trong bài viết điều kiện giành quyền nuôi con sau khi ly hôn.
Thế nào thì người mẹ bị coi là “không đủ điều kiện”. Khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP liệt kê ba trường hợp. Trong đó có một trường hợp gắn trực tiếp với thu nhập: người mẹ có thu nhập mỗi tháng thấp hơn một nửa mức lương tối thiểu vùng tại nơi đang cư trú và không có tài sản nào khác để trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Mốc này chỉ được áp dụng khi đồng thời có hai yếu tố: thu nhập hằng tháng thấp hơn ngưỡng và không có tài sản nào khác. Một người mẹ không đi làm nhưng có nhà ở riêng, khoản tiết kiệm hoặc tài sản khác dùng được cho việc nuôi con thì không đáp ứng đủ hai yếu tố cùng lúc theo góc độ này.
Ngưỡng một nửa lương tối thiểu vùng là bao nhiêu?
Từ 01/01/2026, mức lương tối thiểu tháng theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP là 5.310.000 đồng (vùng I), 4.730.000 đồng (vùng II), 4.140.000 đồng (vùng III) và 3.700.000 đồng (vùng IV). Nếu lấy một nửa để minh họa, ngưỡng tương ứng là:
- Vùng I: 2.655.000 đồng/tháng
- Vùng II: 2.365.000 đồng/tháng
- Vùng III: 2.070.000 đồng/tháng
- Vùng IV: 1.850.000 đồng/tháng
Các con số này chỉ để tham khảo nhanh. Để biết nơi cư trú của mình thuộc vùng nào, bạn cần tra danh mục địa bàn tại phụ lục của Nghị định 293/2025/NĐ-CP, và nên kiểm tra mức lương tối thiểu còn hiệu lực tại thời điểm Tòa giải quyết vì mức này có thể được điều chỉnh.
Thất nghiệp không đồng nghĩa với “không đủ điều kiện”
Từ phần trên có thể thấy lập luận “không có việc làm nên mất quyền nuôi con” là quá đơn giản. Ba trường hợp người mẹ không đủ điều kiện theo khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP gồm:
- Bệnh nặng. Người mẹ mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh nặng khác mà không thể tự chăm sóc bản thân hoặc không thể trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Văn bản nêu ví dụ người mẹ bị đột quỵ, liệt nửa người, không còn khả năng đi lại.
- Thu nhập dưới ngưỡng và không có tài sản khác. Như đã phân tích ở trên, đây là trường hợp duy nhất gắn với tiền.
- Không có điều kiện về thời gian tối thiểu. Người mẹ không có đủ thời gian tối thiểu để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
Điểm đáng chú ý với người đang ở nhà chăm con
Trường hợp thứ ba cho thấy một nghịch lý thú vị. Người nghỉ việc để chăm con thường có nhiều thời gian hơn người đi làm cả ngày. Nếu thu nhập là vấn đề thì thời gian lại là lợi thế. Vì vậy người mẹ thất nghiệp nhưng là người chăm sóc chính không nên tự đồng nhất hoàn cảnh của mình với việc “không đủ điều kiện”.
Mặt khác, nếu thu nhập rất thấp và gần như không có tài sản, bạn nên chuẩn bị phương án bù đắp cụ thể thay vì chờ Tòa tự suy luận. Phần chứng cứ ở dưới sẽ nói rõ cách làm.
Với người cha thì sao?
Mốc thu nhập nói trên được viết riêng cho người mẹ có con dưới 36 tháng tuổi. Với người cha, và với mọi trường hợp con từ 36 tháng trở lên, Tòa vẫn quay lại bộ tiêu chí quyền lợi về mọi mặt của con. Nghĩa là người cha thu nhập chưa ổn định vẫn có cơ hội nếu chứng minh được mình bảo đảm tốt hơn các yếu tố về thời gian, sự gắn bó và môi trường sống ổn định.
Con từ 36 tháng đến dưới 7 tuổi thì không còn ưu tiên mặc định
Khi con đã quá 36 tháng tuổi, quy định ưu tiên giao con cho mẹ không còn áp dụng. Như phân tích của Thư viện Pháp luật về trường hợp con hơn 3 tuổi, đứa trẻ sẽ không còn được mặc định giao cho mẹ, và cơ hội của người cha cũng tăng lên. Lúc này cuộc tranh chấp chuyển thành so sánh điều kiện nuôi dưỡng của hai bên.
Đây là giai đoạn mà tính ổn định có sức nặng lớn. Trẻ nhỏ cần người trực tiếp đưa đón, chăm khi ốm, giữ nếp sinh hoạt. Nếu bạn là người đảm nhiệm những việc đó trong thực tế và thu nhập của bạn tạm thời chưa cao, bạn vẫn có cơ sở lập luận mạnh. Ngược lại, người có thu nhập tốt nhưng thường xuyên đi công tác hoặc giao con cho người khác trông nom sẽ phải giải thích vì sao việc đổi người chăm sóc là có lợi cho con.
Thỏa thuận luôn là lựa chọn đầu tiên
Khoản 2 Điều 81 đặt vợ chồng vào vị trí đầu tiên: hai bên thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con và quyền, nghĩa vụ của mỗi bên. Tòa án chỉ quyết định khi không thỏa thuận được. Với người chưa có việc làm ổn định, một thỏa thuận rõ ràng về thời gian đưa đón, nơi ở, chi phí học tập và mức cấp dưỡng đôi khi bảo vệ quyền lợi tốt hơn một bản án tranh chấp kéo dài, vì hai bên đã tự cân nhắc phương án phù hợp với đời sống thực của con.
Dù thỏa thuận hay tranh chấp, điều bạn cần làm là chứng minh được một bức tranh nhất quán: con đang sống ra sao, ai đang chăm, và nếu giao con cho bạn thì cuộc sống của con sẽ không bị xáo trộn.
Con từ đủ 07 tuổi và tiếng nói của trẻ được lắng nghe thế nào?
Khoản 2 Điều 81 buộc Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi. Luật dùng chữ “xem xét”, vì vậy nguyện vọng là một yếu tố rất quan trọng nhưng vẫn được cân nhắc cùng các tiêu chí khác về quyền lợi của con.
Cách lấy ý kiến cũng được hướng dẫn cụ thể. Theo Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, việc lấy ý kiến trẻ phải bảo đảm thân thiện, phù hợp với tâm lý, độ tuổi, mức độ trưởng thành để trẻ bày tỏ đúng và đầy đủ ý kiến của mình. Đặc biệt, không lấy ý kiến trước mặt cha, mẹ để tránh gây áp lực tâm lý.
Điều cha mẹ nên và không nên làm
Nên giữ cho con cảm giác an toàn, không buộc con phải “chọn phe”, và duy trì những sinh hoạt quen thuộc trong lúc vụ việc đang diễn ra. Không nên dặn trẻ phải nói gì với Thẩm phán, hay đặt trẻ vào tình huống phải lựa chọn giữa cha và mẹ. Việc gây áp lực không chỉ ảnh hưởng tâm lý của trẻ mà còn có thể làm lộ ra rằng người đó thiếu quan tâm đến cảm xúc của con, một điều bất lợi khi Tòa đánh giá sự quan tâm của cha mẹ.
Nếu con muốn ở với người đang thất nghiệp, nguyện vọng ấy có trọng lượng đáng kể, đặc biệt khi người này chứng minh được môi trường sống, việc học và sự chăm sóc của con vẫn được bảo đảm.
Công cụ cân bằng cho người nuôi con khi thu nhập thấp
Một điều nhiều người bỏ sót là quyền nuôi con và nghĩa vụ tài chính đối với con là hai việc khác nhau. Theo Điều 82 Luật Hôn nhân và gia đình, cha, mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con, đồng thời có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi.
Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn thêm hai điểm đáng chú ý. Thứ nhất, tiền cấp dưỡng là toàn bộ chi phí nuôi dưỡng, học tập của con và do các bên thỏa thuận. Thứ hai, nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định mức cấp dưỡng căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng. Mức cấp dưỡng cũng có thể thay đổi khi có lý do chính đáng.
Ý nghĩa thực tế với người chưa có việc ổn định
- Người nuôi con không phải gánh một mình. Nếu bạn được giao nuôi con trong lúc thu nhập còn thấp, bên kia vẫn có nghĩa vụ đóng góp chi phí nuôi dưỡng và học tập.
- Người không nuôi con cũng được xét theo khả năng thực tế. Nếu bạn là bên không trực tiếp nuôi và đang thiếu việc làm, mức cấp dưỡng được xác định theo thu nhập và khả năng thực tế chứ không phải một con số áp đặt.
- Thỏa thuận tài chính nên viết rõ. Ghi cụ thể khoản nào cấp dưỡng, trả vào kỳ nào, bằng cách nào để tránh tranh chấp về sau.
Nói cách khác, cấp dưỡng không thay thế điều kiện nuôi con, nhưng nó làm giảm sức nặng của câu hỏi “ai kiếm nhiều tiền hơn” trong việc quyết định ai nên là người trực tiếp nuôi.
Bộ chứng cứ nên chuẩn bị: bốn nhóm thay vì một bảng lương
Người không có việc làm ổn định thường nghĩ rằng mình thiếu chứng cứ vì không có bảng lương. Thực tế Tòa quan tâm đến một bức tranh rộng hơn nhiều. Bạn có thể chia chứng cứ thành bốn nhóm.
1. Nơi ở và môi trường sống của con
- Giấy tờ nhà ở thuộc sở hữu hoặc hợp đồng thuê nhà còn thời hạn
- Giấy xác nhận nơi cư trú
- Mô tả hoặc hình ảnh về không gian sinh hoạt, học tập của con
2. Nguồn lực tài chính, dù không phải lương
- Sao kê tiết kiệm, giấy tờ tài sản
- Chứng từ của công việc tự do hoặc kinh doanh nhỏ (hóa đơn, sao kê giao dịch)
- Văn bản cam kết hỗ trợ từ ông bà hoặc người thân, nêu rõ mức và thời gian hỗ trợ
3. Thời gian và sự gắn bó với con
- Lịch đưa đón con, sổ liên lạc, xác nhận của nhà trường hoặc cơ sở giữ trẻ
- Hồ sơ khám chữa bệnh cho thấy ai là người đưa con đi khám
- Tin nhắn, hình ảnh phản ánh sinh hoạt hằng ngày giữa cha hoặc mẹ với con
4. Kế hoạch chăm sóc và tài chính cho thời gian tới
- Kế hoạch tìm việc hoặc tạo nguồn thu, kèm mốc thời gian dự kiến
- Phương án ai trông con khi bạn đi làm
- Dự toán chi phí nuôi con hằng tháng và nguồn bảo đảm các chi phí đó
Lưu ý khi thu thập
Chứng cứ cần trung thực và được thu thập hợp pháp. Nên tập trung chứng minh điều kiện của chính mình thay vì dành phần lớn bài trình bày để công kích bên kia, vì Tòa quan tâm đến lợi ích của con. Nếu cần nêu hạn chế của bên kia (ít thời gian, hành vi bất lợi cho con), hãy dựa trên sự việc cụ thể có chứng cứ.
Năm sai lầm khiến người thiếu việc làm tự làm yếu vị thế của mình
- Tin rằng thất nghiệp là thua cuộc. Nhiều người từ bỏ yêu cầu nuôi con ngay từ đầu vì tin điều đó. Như phần trên đã phân tích, luật không đặt thu nhập làm điều kiện bắt buộc.
- Chủ quan với quy tắc dưới 36 tháng. Người mẹ có con nhỏ có thể không chuẩn bị chứng cứ vì tin rằng mặc nhiên được nuôi. Nhưng khoản 3 Điều 81 có ngoại lệ, và Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP đã nêu rõ ba trường hợp mẹ không đủ điều kiện.
- Rời xa con và ngắt liên lạc. Tình huống trong Án lệ 54/2022/AL cho thấy hệ quả của việc này.
- Kéo con vào cuộc tranh chấp. Dặn trẻ phải nói gì hoặc ép trẻ chọn phe làm tổn thương con và trái tinh thần Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP về việc lấy ý kiến trẻ.
- Cản trở bên kia thăm nom con. Cha, mẹ không trực tiếp nuôi vẫn có quyền, nghĩa vụ thăm nom con và không ai được cản trở, như nội dung được ghi trong bản án 308/2024/HNGĐ-ST. Việc cản trở có thể bị xem là thiếu quan tâm đến quyền lợi của con.
Một sai lầm phụ cũng đáng nhắc: không có kế hoạch cụ thể. Chỉ nói “tôi sẽ cố gắng” thì khó thuyết phục. Một kế hoạch có thời gian, số tiền và người hỗ trợ cụ thể sẽ cho Tòa thấy bạn nghiêm túc.
Lưu ý đặc biệt khi vợ có thai hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng
Khoản 3 Điều 51 Luật Hôn nhân và gia đình quy định chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn rằng trường hợp vợ đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi thì chồng không có quyền yêu cầu ly hôn, không phân biệt con đẻ hay con nuôi. Nội dung này có thể xem trong bài của Thư viện Pháp luật và bài trước đó cũng đã nêu vấn đề trên.
Quy định này giới hạn quyền yêu cầu ly hôn của người chồng, không làm mất quyền của người vợ. Nó cũng liên quan đến người mẹ đang ở nhà chăm con nhỏ, vì người chồng không thể chủ động khởi kiện trong thời gian ấy.
Kết luận
Thất nghiệp hoặc thu nhập không ổn định không làm bạn mất quyền nuôi con khi ly hôn. Tòa án quyết định dựa trên quyền lợi về mọi mặt của đứa trẻ, trong đó thu nhập chỉ là một phần. Mốc thu nhập duy nhất được nêu rõ trong hướng dẫn hiện hành dành cho người mẹ có con dưới 36 tháng tuổi, và nó chỉ phát huy khi người mẹ đồng thời không có tài sản nào khác. Với những trường hợp còn lại, điều quyết định là thời gian, sự gắn bó, sự ổn định của môi trường sống và kế hoạch cụ thể mà bạn chứng minh được.
Hãy bắt đầu từ việc ghi nhận lại thực tế chăm sóc con hằng ngày, gom chứng cứ theo bốn nhóm ở trên và cân nhắc phương án thỏa thuận trước khi đi đến tranh chấp. Nếu hoàn cảnh của bạn có yếu tố phức tạp như con có nhu cầu đặc biệt hoặc hai bên bất đồng gay gắt, việc trao đổi sớm với luật sư sẽ giúp bạn chuẩn bị hồ sơ đúng hướng.
Lưu ý: Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng vụ việc cụ thể. Quy định pháp luật có thể thay đổi, vui lòng đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm áp dụng.
THÔNG TIN LIÊN HỆ
Văn phòng Luật Hoàng Duy
Địa chỉ: Số 112 Nguyễn Ngọc Nại, Phương Liệt, Hà Nội
Hotline hỗ trợ 24/7: 033 820 1111
Website: Luật Hoàng Duy
