Theo Báo Phụ nữ Việt Nam – Từ kiểm nghiệm, nhà xưởng, nguyên liệu đến truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp làm ăn bài bản phải bỏ không ít chi phí để bảo đảm an toàn thực phẩm. Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng thiết lập một “luật chơi” công bằng hơn, trong đó doanh nghiệp tuân thủ được tạo thuận lợi, còn những chủ thể có nguy cơ cao, vi phạm hoặc kinh doanh trên môi trường số phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn.
Làm ăn nghiêm túc là điều cần tuân thủ
Để đưa được một sản phẩm thực phẩm ra thị trường, một doanh nghiệp sản xuất tại Hà Nội cho biết, đằng sau đó là rất nhiều khoản đầu tư mà người tiêu dùng ít khi nhìn thấy: nhà xưởng, máy móc, nguyên liệu đầu vào, chi phí kiểm nghiệm, hệ thống quản lý chất lượng, bao bì, nhãn mác… Tất cả cộng lại thành một phần không nhỏ trong giá thành sản phẩm.
Điều khiến doanh nghiệp này băn khoăn là trong khi các đơn vị sản xuất bài bản phải gánh những chi phí đó để đáp ứng tiêu chuẩn, thì trên thị trường – nhất là trên mạng xã hội – vẫn tồn tại không ít sản phẩm cùng loại được bán với giá rẻ hơn hẳn, nhưng lại rất khó xác định được nơi sản xuất, nguồn nguyên liệu hay điều kiện bảo đảm an toàn.
Với những doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng, việc quản lý được siết chặt hơn không hẳn là điều họ e ngại. Điều họ thực sự quan tâm là các quy định có được thực thi công bằng hay không, để công sức và chi phí đầu tư cho chất lượng không bị lép vế trước những sản phẩm cắt giảm chi phí bằng cách lách các yêu cầu an toàn.
Đây chính là một trong những bài toán đặt ra khi sửa Luật An toàn thực phẩm: vừa nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp đối với sản phẩm mình đưa ra thị trường, vừa tạo dựng một sân chơi mà ở đó, người làm đúng không phải chịu thiệt.
Quản lý theo mức độ rủi ro, thay vì cào bằng
Một điểm mới đáng chú ý trong quá trình sửa luật là chuyển sang quản lý thực phẩm dựa trên mức độ nguy cơ, thay vì áp cùng một cách quản lý cho tất cả các loại sản phẩm như trước.
Theo định hướng này, thực phẩm được phân loại để có biện pháp kiểm soát tương ứng: nhóm có nguy cơ cao với sức khỏe sẽ bị giám sát chặt chẽ hơn, còn những sản phẩm ít rủi ro và doanh nghiệp có quá trình tuân thủ tốt có thể được áp dụng cơ chế quản lý linh hoạt hơn.
Đại diện doanh nghiệp nói trên cho rằng đây cũng chính là điều mà những đơn vị làm ăn nghiêm túc mong đợi từ lâu. Doanh nghiệp sẵn sàng bỏ chi phí để tuân thủ tiêu chuẩn, miễn là những tiêu chuẩn đó trở thành mặt bằng chung áp dụng cho toàn thị trường – thay vì chỉ những người tuân thủ phải trả giá, trong khi người không tuân thủ vẫn ung dung cạnh tranh bằng giá rẻ.
Ở góc nhìn của doanh nghiệp, mục tiêu không phải là “kiểm tra nhiều hơn” hay “kiểm tra ít đi”, mà là kiểm tra đúng chỗ, đúng đối tượng. Khi nguồn lực quản lý được dồn vào những khu vực có nguy cơ cao, các doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc cho chất lượng cũng có thêm dư địa để cạnh tranh sòng phẳng bằng chính sản phẩm của mình.
Bớt thủ tục trước, nhưng trách nhiệm sau không giảm
Song song với quản lý theo nguy cơ, một hướng cải cách quan trọng khác của lần sửa luật này là cắt giảm những thủ tục tiền kiểm không thực sự cần thiết, đồng thời tăng cường hậu kiểm. Điều này không có nghĩa là trách nhiệm của doanh nghiệp được nới lỏng.
Ngược lại, khi Nhà nước giảm bớt các thủ tục kiểm soát trước khi sản phẩm ra thị trường, doanh nghiệp sẽ phải gánh nhiều trách nhiệm hơn đối với chất lượng thực tế của sản phẩm trong suốt quá trình lưu thông.
Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết việc sửa Luật An toàn thực phẩm nhằm tháo gỡ kịp thời những hạn chế, vướng mắc trong các quy định hiện hành, đồng thời xác định rõ và đề cao trách nhiệm của cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Một trong những nội dung được Thứ trưởng nhấn mạnh là cần tăng cường hậu kiểm để nâng hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật và chất lượng sản phẩm, song song với việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, vừa bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng vừa tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.
Với cách tiếp cận này, việc hoàn tất hồ sơ hay thủ tục công bố sản phẩm không còn được xem là điểm kết thúc trách nhiệm của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp còn phải bảo đảm sản phẩm trên thực tế đúng như những gì đã công bố; kiểm soát chặt từ nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng cho đến nhãn hàng hóa và nội dung quảng cáo. Khi sản phẩm phát sinh nguy cơ hoặc xảy ra sự cố, doanh nghiệp phải có khả năng truy xuất và thực hiện trách nhiệm đối với chính sản phẩm mình đã đưa ra thị trường.
Theo đại diện doanh nghiệp thực phẩm tại Hà Nội, việc lược bớt những thủ tục không thực sự cần thiết sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm được thời gian và chi phí. Nhưng điều này chỉ có ý nghĩa thực sự nếu khâu hậu kiểm đủ mạnh và được thực hiện công bằng giữa các chủ thể.
Bởi nếu giảm tiền kiểm mà hậu kiểm lại lỏng lẻo, những chủ thể làm ăn gian dối hoàn toàn có thể lợi dụng khoảng trống đó để cắt giảm chi phí, trong khi doanh nghiệp tuân thủ vẫn phải đều đặn bỏ tiền cho nhà xưởng, nguyên liệu, kiểm nghiệm và hệ thống kiểm soát chất lượng.
Theo định hướng của Bộ Y tế, Luật sửa đổi vì thế nhắm tới hai mục tiêu song song: một mặt tạo thuận lợi cho những doanh nghiệp đầu tư bài bản, mặt khác nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất lượng sản phẩm sau khi đã đưa ra thị trường. Nói cách khác, doanh nghiệp có thể được cắt bớt một số “cửa” thủ tục, nhưng trách nhiệm với sản phẩm thì không hề giảm theo.
Bán hàng qua mạng cũng phải chung một “luật chơi”
Nếu một doanh nghiệp mở cửa hàng bán thực phẩm ngoài phố, địa chỉ kinh doanh, chủ thể chịu trách nhiệm và hàng hóa bày bán đều có thể được kiểm tra rõ ràng. Nhưng trên môi trường số, một tài khoản mạng xã hội có thể livestream bán hàng cho hàng nghìn người ở khắp các tỉnh, thành, trong khi người mua chưa chắc đã biết người bán thực sự là ai.
Sự bùng nổ của thương mại điện tử đang thay đổi rất nhanh cách thực phẩm đến tay người tiêu dùng. Một sản phẩm có thể do doanh nghiệp A đứng tên công bố, được một nhà phân phối đưa lên sàn thương mại điện tử, rồi lại được một người khác quảng cáo qua livestream và bán ra cho hàng nghìn khách hàng. Đến khi sản phẩm phát sinh vấn đề, việc phân định trách nhiệm giữa chủ sản phẩm, người bán, người quảng cáo và nền tảng trở nên phức tạp hơn nhiều.
Luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự, cho rằng đây là một trong những nội dung cần được làm rõ khi hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm.
Theo ông, pháp luật cần tách bạch rõ trách nhiệm giữa chủ sản phẩm – thương nhân đứng ra công bố – với những người bán trung gian. Nếu để các chủ thể này bị đánh đồng với nhau, khi có sự cố xảy ra sẽ rất dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm qua lại.
Với môi trường thương mại điện tử, ông Duy cho rằng việc xác thực danh tính người bán thực phẩm cần được quy định rõ ràng hơn. Đồng thời, nếu đặt ra trách nhiệm cho sàn hoặc nền tảng đối với sản phẩm vi phạm, luật cũng cần xác định cụ thể trách nhiệm đó phát sinh trong những trường hợp nào và ở mức độ ra sao.
Đối với những doanh nghiệp đã phải đầu tư nhà xưởng, kiểm nghiệm và đáp ứng đầy đủ các điều kiện sản xuất, việc người bán trên mạng cũng buộc phải xác định rõ danh tính, nguồn gốc hàng hóa và trách nhiệm với sản phẩm sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giữa kinh doanh truyền thống và kinh doanh trực tuyến.
Suy cho cùng, một sản phẩm được bán trong cửa hàng hay được chốt đơn qua một buổi livestream thì cuối cùng vẫn đến tay cùng một người tiêu dùng. Vì vậy, kinh doanh trên mạng không thể trở thành một thị trường có tiêu chuẩn trách nhiệm thấp hơn so với kinh doanh truyền thống.
Đó cũng chính là “luật chơi” mà các doanh nghiệp làm ăn chân chính kỳ vọng sau lần sửa luật này: doanh nghiệp tuân thủ tốt được giảm bớt những thủ tục không cần thiết; sản phẩm và cơ sở có nguy cơ cao bị kiểm soát chặt chẽ; còn bất kỳ ai đưa thực phẩm ra thị trường – dù bán trực tiếp hay qua mạng – đều phải chịu trách nhiệm đến cùng với sản phẩm của mình.
Nếu làm được điều đó, những yêu cầu mới của Luật An toàn thực phẩm không chỉ đơn thuần là thêm gánh nặng cho doanh nghiệp. Ở chiều ngược lại, đây còn là cách bảo vệ chính những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc cho chất lượng, tránh phải cạnh tranh bất công với hàng giả, hàng kém chất lượng và những chủ thể kinh doanh không chịu cùng một mức chi phí tuân thủ.
