Hợp đồng giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B) thường ghi mức phạt vi phạm rất cao, nhìn qua tưởng chừng đủ sức răn đe. Nhưng đến khi tranh chấp xảy ra, không ít khoản phạt chỉ còn giá trị trên giấy: bị Tòa án hoặc Trọng tài cắt giảm, bị bác vì đòi sai căn cứ, hoặc thậm chí chưa kịp xét nội dung đã mất lợi thế vì kiện sai nơi.
Bẫy 1: Phạt cao trên giấy và đòi được thực tế bao nhiêu?
Câu hỏi đầu tiên cần đặt ra: hợp đồng ghi phạt bao nhiêu thì đòi được bấy nhiêu? Câu trả lời là không hẳn.
Mức trần 8% đối với hợp đồng thương mại, với hợp đồng thương mại (mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ giữa các doanh nghiệp), Điều 301 Luật Thương mại 2005 quy định: mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm, do các bên thỏa thuận nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm (trừ trường hợp đặc thù tại Điều 266 về kết quả giám định sai).
Có ba điểm cần chú ý trong câu chữ này:
- Không phải 8% giá trị toàn bộ hợp đồng, mà là 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm.
- Tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm cũng nằm trong giới hạn luật định. Không có chuyện mỗi vi phạm một “trần 8%” riêng.
- Phạt vi phạm chỉ áp dụng khi các bên đã thỏa thuận trong hợp đồng (Điều 300 Luật Thương mại 2005).
Dẫn chứng thực tiễn: Trong một vụ tranh chấp thương mại được báo chí pháp lý phân tích, các bên thỏa thuận mức phạt 10% giá trị hợp đồng, nhưng Hội đồng Trọng tài áp dụng mức tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm thay cho mức 10% đã thỏa thuận. Một vụ việc khác tại Tòa án không áp dụng cơ chế phạt lũy tiến 0,5%/tuần mà các bên ghi trong hợp đồng, và ấn định mức phạt bằng 8% (747.000.000 đồng x 8% = 59.760.000 đồng).
Đừng vội áp trần 8% cho mọi hợp đồng, trong hợp đồng dân sự thông thường chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự 2015. Khoản 2 Điều 418 cho phép các bên tự thỏa thuận mức phạt, trừ khi luật liên quan có quy định khác. Một số lĩnh vực có quy định riêng, ví dụ giám định thương mại (Điều 266 Luật Thương mại) hoặc xây dựng (Luật Xây dựng quy định trần 12% cho một số trường hợp). Vì vậy, việc đầu tiên khi cầm hợp đồng là hỏi: hợp đồng này thuộc phạm vi điều chỉnh của luật nào?
Ba lỗi luật sư thường gặp trong điều khoản phạt
- Phạt rất cao, không nhắc đến trần luật định. Khi tranh chấp, phần vượt trần không được chấp nhận.
- Phạt chồng phạt. Chậm giao một khoản, giao thiếu một khoản, thiếu chứng từ một khoản. Nếu đều là phạt vi phạm, tổng mức vẫn phải xem xét trong giới hạn luật định.
- Phạt một chiều. SME bị phạt đủ đường, còn đối tác vi phạm thì gần như không có chế tài tương ứng.
Một số doanh nghiệp đổi tên khoản phạt thành “phí” hay “lãi” để né trần. Tuy nhiên khi ra tranh chấp, bản chất pháp lý và căn cứ phát sinh của khoản tiền mới là thứ được xem xét, không phải tên gọi.
Điều cần nhớ: một điều khoản phạt tốt không phải điều khoản ghi mức cao nhất, mà là điều khoản có căn cứ pháp lý và có khả năng được thực thi.
Bẫy 2: Nhầm giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
Nhiều doanh nghiệp coi phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại là một. Thực tế đây là hai cơ chế khác nhau, với điều kiện áp dụng, nghĩa vụ chứng minh và giới hạn khác nhau.
So sánh phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
| Tiêu chí | Phạt vi phạm | Bồi thường thiệt hại |
|---|---|---|
| Bản chất | Khoản tiền do các bên thỏa thuận trước, mang tính răn đe | Bù đắp thiệt hại thực tế do vi phạm gây ra |
| Điều kiện phát sinh | Chỉ khi hợp đồng có thỏa thuận (Điều 300 LTM; Điều 418 BLDS) | Có vi phạm, có thiệt hại, có quan hệ nhân quả (Điều 360, 361, 419 BLDS) |
| Nghĩa vụ chứng minh | Không cần chứng minh mức thiệt hại tương ứng | Phải chứng minh vi phạm, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả |
| Giới hạn mức | Chịu trần theo luật áp dụng (ví dụ 8% theo LTM) | Không bị trần theo tỷ lệ, nhưng phải hạn chế tổn thất hợp lý |
- phạt là răn đe có sẵn, bồi thường là bù đắp phải chứng minh. Bên bị vi phạm còn phải áp dụng các biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất, nếu không khoản bồi thường có thể bị giảm tương ứng.
Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự đang “có sự lệch”
Đây là điểm khiến câu chữ hợp đồng trở nên quan trọng. Theo khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, nếu các bên có thỏa thuận phạt vi phạm nhưng không thỏa thuận rõ việc vừa phạt vừa bồi thường, thì bên vi phạm chỉ phải chịu phạt. Trong khi đó, Điều 307 Luật Thương mại 2005 cho phép bên bị vi phạm yêu cầu đồng thời phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại chỉ cần có thỏa thuận phạt, không phụ thuộc hợp đồng có quy định riêng về bồi thường hay không. Các nghiên cứu pháp lý đã chỉ ra sự mâu thuẫn, chồng chéo này giữa hai văn bản.
Khi luật chưa đồng nhất, từng câu chữ trong hợp đồng chính là thứ bảo vệ bạn.
Lỗi thường gặp
- Hợp đồng chỉ có chữ “phạt”, không nhắc đến bồi thường, hoặc ngược lại. Mỗi kiểu đều để lại lỗ hổng.
- Không lưu chứng cứ: email, biên bản giao nhận, chứng từ. Không có chứng cứ thì quyền bồi thường trên giấy cũng như không.
Vì vậy, đừng chỉ viết “phạt” hoặc “bồi thường”. Hãy xác định rõ bạn muốn áp dụng chế tài nào, và trường hợp nào được áp dụng đồng thời.
Bẫy 3: Tranh chấp trên “sân nhà” của đối tác
Bẫy thứ ba chỉ là một câu nhỏ nằm cuối hợp đồng, nhưng có thể quyết định bạn có theo kiện nổi hay không: điều khoản giải quyết tranh chấp.
Nguyên tắc chung về thẩm quyền
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, vụ án dân sự nói chung do Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở giải quyết (Điều 39). Pháp luật cũng quy định một số trường hợp nguyên đơn được lựa chọn Tòa án, chẳng hạn nơi hợp đồng được thực hiện (Điều 40). Ngoài ra, các bên có thể chọn trọng tài thương mại nếu có thỏa thuận trọng tài hợp lệ (Luật Trọng tài thương mại 2010).
Hai kiểu điều khoản gây bất lợi cho SME
Kiểu 1: “Tranh chấp do Tòa án nơi trụ sở Bên A giải quyết”, hợp đồng do bên có vị thế mạnh soạn sẵn thường ghi như vậy. Nếu SME ở tỉnh còn đối tác ở thành phố lớn, món nợ không quá lớn nhưng chi phí luật sư, đi lại và thu thập chứng cứ có thể ăn hết khoản tiền đòi được.
Kiểu 2: Điều khoản trọng tài mập mờ,ghi có trọng tài nhưng không xác định rõ tổ chức trọng tài hoặc cách thức giải quyết. Khi tranh chấp xảy ra, các bên có thể phải tranh luận ngay cả về hiệu lực hoặc khả năng thực hiện của thỏa thuận trọng tài, trước khi nói đến nội dung vụ việc.
Đừng để điều khoản cuối cùng khiến bạn thua ngay từ địa điểm, khi chưa kịp nói đến nội dung.
Lời khuyên của luật sư dành cho SME khi ký hợp đồng B2B
Từ kinh nghiệm rà soát hợp đồng cho doanh nghiệp, đây là những khuyến nghị thực tiễn luật sư Nguyễn Văn Duy thường đưa ra:
- Xác định đúng luật áp dụng trước khi bàn mức phạt. Hợp đồng thương mại, dân sự hay lĩnh vực có luật chuyên ngành sẽ cho ra trần phạt khác nhau.
- Ghi mức phạt trong giới hạn luật cho phép. Mức phạt vượt trần chỉ làm yếu điều khoản và dễ bị cắt giảm. Hãy tính theo “phần nghĩa vụ bị vi phạm”, không chỉ theo tổng giá trị hợp đồng.
- Gom các hành vi vi phạm thành nhóm rõ ràng và kiểm soát tổng mức phạt, tránh thiết kế “phạt chồng phạt”.
- Đòi hỏi tính hai chiều. Nếu bên mình bị phạt khi chậm giao hay chậm nghiệm thu, đối tác cũng phải chịu chế tài tương ứng khi chậm thanh toán hay chậm phối hợp.
- Viết rõ quan hệ giữa phạt và bồi thường. Ghi cụ thể trường hợp nào chỉ phạt, trường hợp nào áp dụng đồng thời cả phạt và bồi thường, để không phụ thuộc vào cách hiểu của từng luật.
- Lưu chứng cứ ngay từ đầu. Email trao đổi, biên bản giao nhận, biên bản nghiệm thu, thông báo vi phạm bằng văn bản. Đây là nền tảng cho cả đòi phạt lẫn đòi bồi thường.
- Xem kỹ điều khoản giải quyết tranh chấp. Cân nhắc Tòa án nơi hợp đồng được thực hiện hoặc trọng tài với tên tổ chức, quy tắc, địa điểm, ngôn ngữ và số trọng tài viên ghi rõ ràng.
- Không chỉ dùng mẫu tải trên mạng. Mẫu chung chỉ là phần khung, cần điều chỉnh theo đặc thù ngành và rủi ro thực tế.
- Nhờ luật sư rà soát trước khi ký, đặc biệt với hợp đồng giá trị lớn, hợp đồng dài hạn hoặc hợp đồng do đối tác soạn sẵn. Chi phí rà soát thường nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí tranh chấp.
Vì sao SME nên chuẩn hóa hợp đồng theo đặc thù ngành?
Hiện nay rất dễ tra cứu mẫu hợp đồng trên mạng, nhưng mẫu chung chung chỉ cho bạn phần khung. Mỗi ngành có rủi ro riêng:
- Ngành giao hàng, vận chuyển: lo chậm giao và sự kiện bất khả kháng.
- Ngành dịch vụ: lo nghiệm thu và xác nhận hoàn thành.
- Ngành sản xuất: lo đơn hàng bị hủy giữa chừng.
Một bộ hợp đồng chuẩn hóa theo ngành sẽ bổ sung những điều khoản mà mẫu chung thường thiếu: điều khoản bất khả kháng mở rộng, quyền tạm ngừng hoặc đình chỉ thực hiện hợp đồng khi đối tác không làm đúng cam kết, và cơ chế giải quyết tranh chấp được tính theo chi phí kiện tụng thực tế của SME. Thiết kế cụ thể thế nào thì mỗi ngành mỗi khác.
Hợp đồng đang có hiệu lực hay mẫu cũ d đùng mãi đều có thể rà soát được. Hãy gửi bộ biểu mẫu hợp đồng cho đội ngũ pháp lý của Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự để được hỗ trợ miễn phí các điểm rủi ro trọng yếu.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn cụ thể cho từng hợp đồng.
