Báo Phụ nữ Việt Nam – Khi những phát ngôn tục tĩu và hành vi ngông cuồng, coi thường pháp luật bị gắn mác “bản lĩnh” rồi nhận về sự tung hô của đám đông, ranh giới đúng – sai trên không gian mạng sẽ bị đảo lộn. Chia sẻ với PV Báo Phụ nữ Việt Nam về hiện tượng lệch chuẩn thần tượng trên mạng xã hội hiện nay, Luật sư Nguyễn Văn Duy (Giám đốc Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự) cho rằng về nguyên tắc, người đăng tải phải chịu trách nhiệm chính đối với nội dung do mình tạo ra.
Công thức tạo sức hút của “giang hồ mạng”
Khác với trước đây, khi hình mẫu thần tượng thường gắn liền với tài năng, nhân cách và những đóng góp tích cực cho cộng đồng, đất nước, sự phát triển của mạng xã hội đang tạo ra những “thần tượng” theo một cách hoàn toàn khác. Một bộ phận người trẻ hiện nay không chỉ theo dõi mà còn tung hô các cá nhân nổi tiếng nhờ phát ngôn gây sốc, lối sống ngông cuồng, thậm chí từng có hành vi vi phạm pháp luật.
Đáng chú ý, nhóm đối tượng được gọi là “giang hồ mạng” dường như đang áp dụng chung một công thức thu hút sự chú ý:
- Xây dựng hình ảnh khác biệt, phát ngôn gây sốc và thể hiện thái độ bất cần.
- Khoe khoang tài sản, mối quan hệ, phô trương quyền lực hoặc dựng lên hình tượng “anh chị”.
Thực tế cho thấy, một số cái tên như Phú Lê, Huấn Hoa Hồng, Khá Bảnh, Tiến Bịp… từng được một bộ phận giới trẻ coi như một dạng “thần tượng kiểu mới”. Những nội dung tục tĩu, phản cảm, cổ súy bạo lực hoặc thể hiện thái độ coi thường chuẩn mực xã hội nếu bị đánh đồng là “ngầu” hay “bản lĩnh” sẽ không còn đơn thuần là câu chuyện giải trí, mà có thể tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi của thế hệ trẻ.
Trong môi trường lấy lượt xem (view), lượt thích (like) và lượng người theo dõi (follower) làm thước đo sức ảnh hưởng, các hành vi càng gây sốc lại càng dễ lan truyền:
- Một phát ngôn tục tĩu có thể kéo theo hàng nghìn bình luận.
- Một màn khoe tiền có thể thu hút hàng triệu lượt xem.
- Một hành động ngông cuồng có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm bàn tán.
Như vậy, những yếu tố vốn lệch khỏi chuẩn mực đời thực lại được biến thành “chất liệu” sản xuất nội dung trên mạng xã hội. Nội dung càng gây tranh cãi càng thu hút tương tác; càng nhiều tương tác, nhân vật lại càng nổi tiếng. Từ sự chú ý của đám đông, các cá nhân này tiếp tục thương mại hóa sự nổi tiếng bằng việc bán hàng, livestream, nhận quảng cáo hoặc thực hiện các hoạt động kinh doanh khác. Đây chính là điểm nguy hiểm: sự lệch chuẩn có thể trở thành công cụ kiếm tiền khi nhận được sự chú ý từ công chúng.
Khi lệch chuẩn được tung hô, cái xấu dễ thành “bình thường”
“Lệch chuẩn thần tượng” là việc một bộ phận quần chúng tôn sùng, ngưỡng mộ cá nhân hoặc sự việc đi ngược lại lợi ích chung và kỳ vọng của cộng đồng. Hiện tượng này gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội bởi nó tác động trực tiếp đến hệ giá trị sống, làm suy giảm niềm tin, ảnh hưởng tiêu cực đến lối sống, đạo đức và văn hóa cộng đồng-đặc biệt là đối với giới trẻ.
Điều đáng lo ngại nhất không nằm ở bản thân một video phản cảm, mà ở quá trình cái sai lặp đi lặp lại đến mức trở nên quen thuộc, khiến cái xấu dần được đám đông hợp thức hóa thông qua sự tung hô.
Nhiều ranh giới giá trị hiện đang bị xóa nhòa:
- Nổi tiếng chưa chắc đã có giá trị: Lượng người theo dõi lớn không đồng nghĩa với việc cá nhân đó có tài năng hay nhân cách đáng học hỏi.
- Nói điều người khác không dám nói chưa chắc là “thẳng tính”: Sự bộc phát ngông cuồng không thể xem là tính cách thẳng thắn.
- Coi thường pháp luật không thể là “bản lĩnh”: Thái độ bất cần trước quy định pháp luật càng không thể mặc nhiên coi là sự dũng cảm.
Khi những khái niệm này bị lẫn lộn, giới trẻ rất dễ đánh đồng giữa việc “nổi tiếng” và việc “có giá trị”.
Cần chế tài mạnh để chặn vòng lặp “vi phạm – nộp phạt – hoạt động lại”
Để xóa bỏ triệt để vòng lặp “vi phạm – nộp phạt – hoạt động trở lại”, công tác xử lý cần làm rõ trách nhiệm của cả cá nhân vi phạm lẫn đơn vị cung cấp nền tảng mạng xã hội.
Nêu quan điểm về vấn đề này với PV Báo Phụ nữ Việt Nam, Thạc sĩ, Luật sư Nguyễn Văn Duy (Giám đốc Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự nhận định:
“Về nguyên tắc, người đăng tải nội dung phải chịu trách nhiệm chính đối với sản phẩm do mình tạo ra. Với những cá nhân sở hữu lượng người theo dõi lớn, mức độ lan truyền và hậu quả của hành vi cần được xem xét kỹ lưỡng khi đánh giá trách nhiệm. Đặc biệt, nếu hành vi vi phạm mang tính chất tái diễn, có hệ thống, công tác xử lý phải đủ sức răn đe.”
Cũng theo Luật sư Duy, trách nhiệm không thể chỉ dừng lại ở người dùng. Các nền tảng mạng xã hội, kể cả các nền tảng xuyên biên giới, phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tiếp nhận và xử lý nội dung vi phạm theo quy định pháp luật hiện hành.
“Để ngăn chặn triệt để vòng lặp ‘vi phạm – nộp phạt – hoạt động lại’, tôi cho rằng cần áp dụng ngay cơ chế quản lý theo định danh cá nhân thay vì tài khoản. Một khi cá nhân bị xử lý, thông tin định danh của họ sẽ được dùng để ngăn chặn việc lập tài khoản mới, tương tự cơ chế ‘cấm sóng’ (phong sát) ở một số quốc gia. Đồng thời, việc thiết lập cơ chế phối hợp ‘thời gian thực’ giữa cơ quan quản lý và nền tảng sẽ giúp dập tắt nhanh chóng các nội dung độc hại trước khi chúng kịp tạo ra những ‘đại dịch’ lệch chuẩn trên không gian mạng.”
Bên cạnh đó, việc cơ quan quản lý và các nền tảng nhanh chóng phối hợp sẽ giúp sớm phát hiện, hạn chế sự lan truyền và xử lý kịp thời các nội dung độc hại. Nhằm làm sạch môi trường văn hóa mạng, từ các cơ quan, tổ chức đến từng cá nhân cần chung tay đẩy lùi những điều độc hại, đồng thời lan tỏa những hành động hay, việc làm tốt. Đây là cơ sở để Việt Nam chủ động hòa nhập với văn hóa thế giới nhưng vẫn giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống dân tộc theo đúng tinh thần “hòa nhập nhưng không hòa tan”.
