Sự cố y khoa: Khi nào bác sĩ ‘vô can’, khi nào người bệnh được bồi thường?

“Tai biến ngoài mong muốn” không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm

“Tai biến y khoa không mong muốn” nên được hiểu thế nào? Cách gọi này có đồng nghĩa với việc bệnh viện đương nhiên thoát trách nhiệm?

Trước hết cần phân biệt hai khái niệm đã được luật hóa. Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, “sự cố y khoa” là tình huống không mong muốn hoặc bất thường xảy ra trong quá trình khám, chữa bệnh, do yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Còn “tai biến y khoa” là sự cố y khoa gây tổn hại đến sức khỏe, tính mạng người bệnh, và có thể phát sinh từ một trong hai nhóm nguyên nhân: hoặc là rủi ro xảy ra ngoài ý muốn dù người hành nghề đã tuân thủ đúng quy định chuyên môn kỹ thuật; hoặc là do sai sót chuyên môn kỹ thuật.

Như vậy, tự thân cụm từ “tai biến không mong muốn” mới chỉ mô tả hiện tượng, chứ chưa trả lời câu hỏi cốt lõi là có hay không có sai sót. Việc một cơ sở y tế gọi sự việc là “tai biến ngoài mong muốn” không đồng nghĩa với việc cơ sở đó đương nhiên được miễn trách nhiệm. Có sai sót chuyên môn kỹ thuật hay không phải do Hội đồng chuyên môn được thành lập theo luật kết luận, chứ không thể do bệnh viện tự nhận định một chiều.

Căn cứ nào để xác định một sự việc là tai biến khách quan hay là sai sót chuyên môn?

Căn cứ trung tâm là quy định của Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, được hướng dẫn tại Điều 49 Thông tư 32/2023/TT-BYT. Hội đồng chuyên môn sẽ đối chiếu diễn biến khám, chữa bệnh trên thực tế với quy trình kỹ thuật, hướng dẫn chuyên môn và phác đồ điều trị do Bộ Y tế ban hành, dựa trên hồ sơ bệnh án, diễn biến lâm sàng và ý kiến của các thành viên hội đồng.

Nếu người hành nghề đã làm đúng quy trình mà hậu quả vẫn xảy ra ngoài ý muốn, thì kết luận là không có sai sót chuyên môn kỹ thuật. Ngược lại, nếu quá trình xử lý sai lệch so với quy trình chuẩn, chẩn đoán chậm trễ hoặc không tuân thủ đúng chỉ định chuyên môn và điều đó dẫn đến hậu quả, thì đủ căn cứ kết luận có sai sót.

Hai tình huống quyết định trách nhiệm bồi thường

Phạm vi trách nhiệm bồi thường, hỗ trợ của bệnh viện trong từng trường hợp ra sao?

Cần tách bạch hai tình huống.

Thứ nhất, nếu Hội đồng chuyên môn kết luận không có sai sót chuyên môn kỹ thuật thì người hành nghề và cơ sở khám, chữa bệnh không phải chịu trách nhiệm bồi thường. Đây là quy định nhằm bảo vệ người hành nghề đã làm đúng và đầy đủ trách nhiệm chuyên môn nhưng rủi ro vẫn xảy ra. Về mặt học thuật, cách tiếp cận này vẫn còn nhiều ý kiến trao đổi, bởi nó đặt phần lớn rủi ro của những tai biến khách quan lên phía người bệnh; nhưng đó là quy định hiện hành mà các bên phải tuân theo.

Thứ hai, nếu có sai sót chuyên môn kỹ thuật thì cơ sở khám, chữa bệnh phải bồi thường. Ở đây có một điểm nhiều người chưa nắm rõ: theo Bộ luật Dân sự năm 2015, chủ thể trực tiếp bồi thường cho người bệnh là cơ sở y tế với tư cách pháp nhân, chứ không phải cá nhân bác sĩ. Sau khi bồi thường, pháp nhân mới có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả một phần theo quy định.

Bên cạnh đó, cơ sở khám, chữa bệnh có nghĩa vụ mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, nên trên thực tế phần lớn khoản bồi thường được chi trả qua bảo hiểm. Cơ chế này vừa bảo đảm quyền lợi người bệnh, vừa giúp người hành nghề yên tâm làm chuyên môn.

Người bệnh có thể được bồi thường những khoản gì?

Áp dụng nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự năm 2015 đối với thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm, người bệnh có thể được bồi thường: chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị – kể cả chi phí chăm sóc dài hạn nếu người bệnh mất khả năng lao động và cần người chăm sóc thường xuyên; cùng khoản bù đắp tổn thất về tinh thần.

• Tổn thất tinh thần: Trước hết do các bên thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được thì mức tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết.
• Mức trần hiện nay: Với mức lương cơ sở 2,53 triệu đồng/tháng (áp dụng từ 1/7/2026), mức trần này tương ứng khoảng 126,5 triệu đồng.
• Thiệt hại kéo dài: Với người mất khả năng vận động vĩnh viễn, việc tính bồi thường phải bao gồm cả chi phí phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt lâu dài, không chỉ dừng ở chi phí điều trị trước mắt.
• Trường hợp tử vong: Áp dụng quy định riêng của Bộ luật Dân sự về thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm, với các khoản và mức trần khác.

Người bệnh bảo vệ quyền lợi bằng cách nào?

Khi gia đình không đồng ý với kết luận của bệnh viện thì cần làm gì?

Tôi muốn nói rõ ngay rằng các hướng xử lý không bắt buộc phải đi tuần tự. Gia đình hoàn toàn có quyền khởi kiện thẳng ra tòa mà không cần “dùng hết” quy trình chuyên môn. Kết luận của Hội đồng chuyên môn là một nguồn chứng cứ quan trọng, chứ không phải điều kiện tiên quyết để khởi kiện.

Về mặt chuyên môn, nếu không đồng ý với Hội đồng chuyên môn do bệnh viện tự thành lập, gia đình có quyền đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về y tế – Sở Y tế, và cao hơn là Bộ Y tế – thành lập Hội đồng chuyên môn để đánh giá độc lập. Theo luật, kết luận của Hội đồng chuyên môn do Bộ Y tế thành lập là kết luận cuối cùng về việc có hay không có sai sót chuyên môn kỹ thuật.

Về mặt dân sự, gia đình có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Trong quá trình tố tụng, đương sự có quyền yêu cầu tòa trưng cầu giám định, hoặc tự mình yêu cầu giám định nếu tòa từ chối; nếu có căn cứ cho rằng kết luận giám định trước đó không chính xác hoặc có vi phạm pháp luật thì có quyền yêu cầu giám định lại.

Từ thực tiễn hành nghề, tranh chấp tai biến y khoa thường được xử lý ra sao, và đâu là chứng cứ then chốt?

Phần lớn vụ việc đi theo trình tự: trước hết là đối thoại, hòa giải giữa gia đình và cơ sở y tế trên cơ sở kết luận của Hội đồng chuyên môn; nếu không đạt được thỏa thuận thì chuyển sang khởi kiện dân sự; chỉ những vụ có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng quy trình chuyên môn mới đến mức cơ quan điều tra vào cuộc để xem xét trách nhiệm hình sự.

Về chứng cứ, có ba nhóm tài liệu mang tính quyết định. Một là hồ sơ bệnh án gốc đầy đủ, không tẩy xóa, phản ánh toàn bộ quá trình theo dõi, chẩn đoán và chỉ định điều trị. Hai là kết luận của Hội đồng chuyên môn – văn bản xác định trực tiếp có hay không có sai sót. Ba là kết quả giám định pháp y hoặc giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể, làm cơ sở định lượng mức độ thiệt hại. Ngoài ra, hóa đơn viện phí, chi phí phục hồi chức năng, xác nhận thu nhập bị mất cũng là căn cứ quan trọng để tòa ấn định mức bồi thường cụ thể.