Sản phẩm do công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra chỉ được bảo hộ bản quyền khi có sự tham gia sáng tạo đáng kể mang tính quyết định của con người. Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, người dùng cần chứng minh được dấu ấn cá nhân và lưu trữ toàn bộ dữ liệu trong quá trình làm việc.
Theo Dân trí đưa tin, chỉ với một vài câu lệnh (prompt) mô tả đơn giản, các công cụ trí tuệ nhân tạo hiện nay đã có thể xuất bản một bức ảnh, một bài viết hay một bản nhạc hoàn chỉnh trong vòng vài giây. Sự bùng nổ này mở ra cơ hội bứt phá cho ngành truyền thông, thiết kế và sáng tạo nội dung, song cũng đặt ra những bài toán pháp lý hóc búa về bản quyền hay quyền sở hữu trí tuệ.
Nhiều người dùng công nghệ đang đối mặt với những băn khoăn lớn: Liệu một tác phẩm AI có được công nhận bản quyền? Trong trường hợp bị sao chép trái phép, người dùng có tư cách pháp lý để yêu cầu cơ quan chức năng can thiệp hay không?
Luật sư Nguyễn Văn Duy (Giám đốc Công ty Luật Hoàng Duy và Cộng sự) trao đổi với phóng viên Báo Dân trí tại Podcast số 04 mang tên “Tác phẩm AI có được bảo hộ bản quyền?” thuộc Series Podcast “BÍ QUYẾT” PHÁT NỘI DUNG SỐ KHÔNG VI PHẠM BẢN QUYỀN TRONG KINH DOANH (gồm 04 số) – Một sản phẩm kết hợp giữa Luật Hoàng Duy & Báo Dân Trí
Điều kiện để tác phẩm AI được công nhận bản quyền
Theo các quy định pháp luật hiện hành, quyền tác giả chỉ được gắn liền với thành quả lao động và sáng tạo của con người. Do hệ thống trí tuệ nhân tạo không phải là chủ thể của quyền tác giả, nên những sản phẩm do AI tạo ra hoàn toàn tự động – thiếu đi sự đóng góp đáng kể từ trí tuệ con người – sẽ không đủ căn cứ để xác lập và bảo hộ bản quyền. Nếu người dùng chỉ nhập câu lệnh đơn giản rồi để máy móc tự động kết xuất kết quả mà không có bất kỳ sự can thiệp, chỉnh sửa hay định hướng thẩm mỹ nào, sản phẩm đó khó có thể được pháp luật bảo vệ.
Tuy nhiên, kịch bản pháp lý sẽ thay đổi nếu có sự tham gia sâu sắc của con người vào tiến trình định hình sản phẩm.
Theo Nghị định 17/2023/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP, chính thức có hiệu lực từ ngày 9/4/2026), các sản phẩm có ứng dụng công nghệ AI chỉ được xem xét bảo hộ khi con người đóng vai trò sáng tạo đáng kể và mang tính quyết định đối với kết quả cuối cùng. Ngược lại, các sản phẩm ra đời hoàn toàn tự động từ máy móc sẽ không làm phát sinh quyền tác giả cũng như các quyền liên quan.
Sự đóng góp mang tính quyết định này của con người để được xem xét bảo hộ bản quyền được thể hiện qua các công đoạn cụ thể như:
-
Xây dựng ý tưởng gốc ban đầu.
-
Thiết kế hệ thống câu lệnh (prompt) chi tiết.
-
Lựa chọn sàng lọc dữ liệu đầu vào và định hướng phong cách thể hiện.
-
Đánh giá, sàng lọc các phương án do máy tính đề xuất.
-
Can thiệp chỉnh sửa, sắp xếp cấu trúc và hoàn thiện nội dung cuối cùng.
Ví dụ thực tế: Một nhà thiết kế sử dụng AI để gợi ý các phương án hình ảnh khác nhau, sau đó tự tay lựa chọn, tái cấu trúc bố cục, tinh chỉnh màu sắc, thêm thắt các chi tiết cá nhân để cho ra đời tác phẩm cuối cùng. Trong trường hợp này, phần đóng góp mang dấu ấn cá nhân đó hoàn toàn có thể được xem xét bảo hộ bản quyền. Từ đó cho thấy, AI suy cho cùng chỉ là công cụ hỗ trợ, còn con người mới là chủ thể quyết định giá trị sáng tạo.
Giải pháp bảo vệ bản quyền và chống sao chép trái phép
Khi xảy ra tranh chấp bản quyền về việc một bên thứ ba sao chép tác phẩm, khả năng được bảo vệ pháp lý của người dùng phụ thuộc hoàn toàn vào nghĩa vụ chứng minh phần đóng góp sáng tạo cá nhân. Nếu sản phẩm thuần túy là kết quả vận hành tự động của máy móc, việc yêu cầu bảo hộ bản quyền sẽ không có cơ sở. Ngược lại, nếu chứng minh được một lộ trình làm việc có tư duy – từ ý tưởng, xây dựng câu lệnh, lựa chọn phương án đến tinh chỉnh thủ công – người dùng hoàn toàn có căn cứ để bảo vệ quyền lợi đối với phần sáng tạo của mình.
Do đó, trong kỷ nguyên công nghệ số, vấn đề cốt lõi khi tranh chấp bản quyền không chỉ nằm ở hình thức của sản phẩm cuối cùng, mà nằm ở việc quy trình tạo ra nó có lưu lại dấu ấn trí tuệ của con người hay không.
Giới chuyên gia khuyến nghị người sáng tạo cần chủ động lưu trữ toàn bộ “nhật ký” làm việc với máy tính để làm bằng chứng pháp lý khi đăng ký bản quyền hoặc khi xảy ra tranh chấp. Các tài liệu này bao gồm:
-
Hệ thống câu lệnh (prompt) và lịch sử tương tác lệnh.
-
Dữ liệu đầu vào, các bản phác thảo nháp và các phiên bản trung gian.
-
Lịch sử chỉnh sửa, file gốc và các ghi chú ý tưởng chi tiết.
-
Tài liệu mô tả các bước can thiệp, kiểm soát và lựa chọn của con người.
Nghĩa vụ minh bạch và quy định gắn nhãn sản phẩm AI thương mại
Sự trung thực trong việc kê khai mức độ ứng dụng công nghệ là yêu cầu bắt buộc khi đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là khi cơ quan chức năng yêu cầu giải trình. Việc sử dụng công nghệ hỗ trợ không đồng nghĩa với việc tác phẩm bị tước bỏ quyền bảo hộ bản quyền. Tuy nhiên, người nộp đơn phải phân định rõ ràng ranh giới: AI tham gia ở mức độ nào, đâu là phần do con người thực hiện và đâu là nơi thể hiện dấu ấn sáng tạo riêng biệt.
Đặc biệt, một điểm mới mang tính bước ngoặt tại Nghị định 134/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 9/4/2026) quy định rõ: Các sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình tạo ra phải được gắn nhãn hiển thị hoặc đánh dấu kỹ thuật theo quy định.
Đây không đơn thuần là giải pháp minh bạch thông tin đối với người tiêu dùng, mà đã trở thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với mọi cá nhân, tổ chức khi đưa sản phẩm thương mại hóa ra thị trường. Việc bỏ qua quy định gắn nhãn này có thể dẫn đến những rủi ro pháp lý nghiêm trọng, ngay cả khi tác phẩm đó có đủ điều kiện để được bảo hộ bản quyền.
Khuyến nghị đối với cộng đồng sáng tạo
Đối với những người làm công tác nội dung, thiết kế, truyền thông hay âm nhạc, việc định vị đúng bản chất của công nghệ là vô cùng quan trọng. Cần xem AI là một công cụ trợ lực tối ưu, tuyệt đối không phải là thực thể thay thế vai trò của “tác giả”.
Trong môi trường kinh doanh, các cá nhân và doanh nghiệp phải đặc biệt cẩn trọng đối với dữ liệu đầu vào. Các yếu tố như hình ảnh, âm thanh, văn bản hay phong cách thể hiện được đưa vào hệ thống máy tính đều có nguy cơ xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp hoặc yếu tố bản quyền của một bên thứ ba.
Vì ranh giới giữa sự đóng góp của công nghệ và dấu ấn sáng tạo của con người trong một tác phẩm AI nhiều lúc chưa thực sự rõ ràng, lĩnh vực này được dự báo sẽ còn phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp. Để tự bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý, người sử dụng công nghệ cần tuân thủ nguyên tắc: Lưu lại toàn bộ tiến trình làm việc, minh bạch hóa việc sử dụng công cụ và bảo đảm yếu tố sáng tạo thực chất của bản thân trong mỗi sản phẩm để có cơ sở về bản quyền tác phẩm.
