Dùng AI để sáng tạo, bản quyền thuộc về ai?
Từ ngày 09/4/2026, Việt Nam có quy định riêng về quyền tác giả đối với tác phẩm có sử dụng AI, nên việc đăng ký bản quyền tác phẩm AI chỉ được chấp nhận khi con người chứng minh được phần đóng góp thực chất của mình. Đây là căn cứ pháp lý mới nhất mà bất kỳ ai dùng AI để viết, vẽ, soạn nhạc hay thiết kế đều cần nắm.
Nhiều người dùng AI mỗi ngày nhưng chưa rõ một điều: sản phẩm mình tạo ra có phải là tác phẩm được pháp luật bảo hộ hay không. Nếu chỉ gõ một câu lệnh rồi dùng nguyên kết quả, câu trả lời gần như chắc chắn là không. Nếu bạn dẫn dắt AI, chọn lọc, chỉnh sửa và đưa ra các quyết định sáng tạo, bạn có cơ sở để được công nhận là tác giả.
Bài viết này giải thích rõ nguyên tắc, ba điều kiện phát sinh quyền tác giả, cách hiểu “đóng góp đáng kể”, bộ hồ sơ cần chuẩn bị và cách lưu vết quá trình sáng tạo để đơn đăng ký có cơ hội được chấp nhận.
Tác phẩm có sử dụng AI là gì và khung pháp lý hiện hành
Tác phẩm có sử dụng AI là tác phẩm mà con người dùng hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ sáng tạo, định hình hoặc thực hiện, chứ không phải sản phẩm do máy tự tạo ra hoàn toàn. Ranh giới giữa hai trường hợp này quyết định tác phẩm có được bảo hộ quyền tác giả hay không.
Các văn bản cần biết
Khi nghiên cứu vấn đề bản quyền cho tác phẩm AI, bạn nên nắm ba lớp văn bản sau:
- Luật Sở hữu trí tuệ: là nền tảng chung về quyền tác giả. Điều 6 của luật quy định thời điểm phát sinh quyền tác giả, theo đó quyền này phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không bắt buộc phải đăng ký.
- Nghị định 17/2023/NĐ-CP (ngày 26/4/2023): hướng dẫn chi tiết Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
- Nghị định 134/2026/NĐ-CP: ban hành ngày 06/4/2026 có hiệu lực từ ngày 09/4/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 17/2023/NĐ-CP.
Điều 4 Nghị định 134/2026/NĐ-CP và Điều 5a Nghị định 17/2023/NĐ-CP
Điểm mới đáng chú ý nhất nằm ở Điều 4 Nghị định 134/2026/NĐ-CP. Điều này bổ sung Điều 5a vào Nghị định 17/2023/NĐ-CP, quy định việc phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan khi đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Theo các văn bản giới thiệu của cơ quan nhà nước, đây là lần đầu tiên pháp luật Việt Nam quy định cụ thể vấn đề này.
Khi trích dẫn trong hồ sơ hay bài viết pháp lý, bạn nên ghi rõ: “Điều 5a Nghị định 17/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 4 Nghị định 134/2026/NĐ-CP”. Cách ghi này chính xác hơn việc chỉ nêu “Điều 4 Nghị định 134/2026/NĐ-CP”, vì nội dung quy định thực chất là Điều 5a.
Phạm vi áp dụng
Quy định không chỉ áp dụng cho tác phẩm văn học, nghệ thuật. Điều 5a còn áp dụng cho cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình và chương trình phát sóng có sử dụng AI. Nghị định cũng bổ sung các điều 37a, 37b và 37c về việc sử dụng văn bản và dữ liệu được bảo hộ để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI, nhưng nội dung đó thuộc phạm vi của bên phát triển AI nhiều hơn là người dùng thông thường.
Nguyên tắc nền tảng
Pháp luật Việt Nam chỉ công nhận con người là tác giả, còn hệ thống AI được xem là công cụ hỗ trợ. Điều 5a quy định người sáng tạo tác phẩm được xác định là tác giả của tác phẩm có sử dụng AI, nên AI không thể đứng tên tác giả hay là chủ thể của quyền.
Vì sao AI không thể là tác giả?
Quyền tác giả gắn với hoạt động sáng tạo của con người. Một hệ thống AI không có ý chí sáng tạo, không chịu trách nhiệm pháp lý và không thể thực hiện các quyền nhân thân như đặt tên tác phẩm, đứng tên tác giả hay bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Vì vậy, nguyên tắc “con người là tác giả” vừa phù hợp với bản chất của quyền tác giả, vừa giúp xác định ai phải chịu trách nhiệm khi có tranh chấp.
Hai kết quả pháp lý trái ngược
Từ nguyên tắc trên, quy định tách thành hai tình huống rõ ràng:
- Con người dùng AI như công cụ và đáp ứng đủ các điều kiện của Điều 5a: phát sinh quyền tác giả, người sáng tạo là tác giả.
- Sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra, hoặc thiếu một trong các điều kiện: không phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan.
Điều quan trọng là bạn nằm ở trường hợp nào trong hai trường hợp trên. Dùng AI không làm mất quyền của bạn, nhưng để mặc AI làm toàn bộ thì không có quyền nào để bảo hộ.
Nghĩa vụ chứng minh thuộc về người sáng tạo
Điều 5a còn đặt ra một nghĩa vụ thực tế. Khi có yêu cầu bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm có dùng AI, người sáng tạo phải chứng minh việc sáng tạo của mình và kê khai trung thực việc sử dụng AI khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Nói cách khác, gánh nặng chứng minh nằm ở phía người đứng tên tác giả, và đây là lý do việc lưu vết quá trình sáng tạo (xem phần lưu vết bên dưới) quan trọng đến vậy.
Ba điều kiện để phát sinh quyền tác giả với tác phẩm có AI
Quyền tác giả đối với tác phẩm có sử dụng AI chỉ phát sinh khi đáp ứng đồng thời ba điều kiện, bên cạnh các điều kiện chung tại khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ. Thiếu một trong ba điều kiện, sản phẩm không làm phát sinh quyền tác giả.
Điều kiện 1: Con người đóng góp đáng kể và mang tính quyết định
Đây là điều kiện cốt lõi. Con người phải là người định hướng và quyết định quá trình sáng tạo, chứ không chỉ là người bấm nút khởi động. Phần đóng góp phải đủ lớn và giữ vai trò quyết định đối với hình thức và nội dung của tác phẩm. Cách hiểu cụ thể được phân tích ở phần tiếp theo.
Điều kiện 2: Con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp
Người sáng tạo phải chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của đối tượng quyền tác giả do mình tạo ra có sử dụng AI. Điều này có nghĩa là bạn không thể đổ lỗi cho AI nếu tác phẩm chứa thông tin sai lệch, nội dung vi phạm pháp luật hay xâm phạm quyền của người khác.
Điều kiện 3: Không gây phương hại đến quyền đối với dữ liệu đầu vào
Việc tạo ra tác phẩm không được làm phương hại đến quyền đối với những tác phẩm, dữ liệu được dùng làm đầu vào cho AI. Với người dùng, điều kiện này nhắc bạn kiểm tra nguồn khi tự đưa tư liệu vào công cụ AI: ảnh, văn bản, bản nhạc hay mẫu thiết kế của người khác chỉ nên dùng khi bạn có quyền hoặc được phép.
Tóm tắt ba điều kiện
- Đóng góp đáng kể, mang tính quyết định: bạn cần định hướng, chọn lọc, chỉnh sửa và quyết định kết quả cuối. Nếu bỏ qua, bạn không chứng minh được vai trò tác giả.
- Chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp: bạn cần rà soát, kiểm chứng sản phẩm trước khi công bố. Nếu bỏ qua, bạn phải tự gánh hậu quả pháp lý.
- Không phương hại quyền đối với dữ liệu đầu vào: bạn cần dùng tư liệu có nguồn rõ ràng, được phép sử dụng. Nếu bỏ qua, bạn có thể bị khiếu nại xâm phạm quyền và đơn bị từ chối.
Thế nào là đóng góp đáng kể và mang tính quyết định của con người?
Nghị định không đưa ra con số hay tỷ lệ phần trăm để đo mức đóng góp. Thay vào đó, đóng góp đáng kể được đánh giá qua những việc con người thực sự làm trong từng khâu của quá trình sáng tạo. Đây là điểm cần hiểu đúng vì nó quyết định đơn đăng ký có thuyết phục hay không.
Những việc thể hiện đóng góp thực chất
Theo cách hiểu thực tiễn của các điều kiện trong Điều 5a, bạn có cơ sở chứng minh đóng góp khi đã làm được những việc sau:
- Cung cấp dữ liệu đầu vào và tham số nguyên gốc của chính mình, như ý tưởng, bản thảo, phác thảo, bài thơ, giai điệu.
- Thiết lập câu lệnh (prompt) có chủ đích và điều chỉnh qua nhiều vòng.
- Đánh giá, lựa chọn giữa nhiều phiên bản AI trả về.
- Chỉnh sửa trực tiếp kết quả, như viết lại đoạn văn, vẽ lại chi tiết, phối lại âm thanh.
- Sắp xếp nội dung và hình thức thể hiện, tức là cấu trúc, bố cục, trình tự.
- Đưa ra các quyết định mang ý đồ sáng tạo hoặc nghệ thuật.
- Quyết định kết quả cuối cùng sao cho phản ánh đúng ý tưởng của mình, chứ không phải sự sắp đặt ngẫu nhiên của thuật toán.
Dấu hiệu đóng góp yếu
Ngược lại, các tình huống sau rất khó chứng minh vai trò tác giả:
- Chỉ nhập một câu lệnh đơn giản rồi dùng nguyên kết quả đầu tiên.
- Không giữ lại bản thảo, lịch sử câu lệnh hay các phiên bản chỉnh sửa.
- Không phân biệt được phần nào do mình làm, phần nào do AI tạo.
So sánh hai cách làm việc với AI
- Đầu vào: cách làm có cơ sở được bảo hộ bắt đầu từ ý tưởng, bản thảo, dữ liệu gốc của bạn; cách làm khó được bảo hộ chỉ dùng một câu lệnh chung chung.
- Số vòng điều chỉnh: nhiều vòng, có chủ đích, thay vì một lần rồi dùng ngay.
- Vai trò chọn lọc: chọn và loại bỏ giữa nhiều phiên bản, thay vì nhận kết quả đầu tiên.
- Chỉnh sửa: sửa trực tiếp, phối lại, hoàn thiện, thay vì giữ nguyên bản AI.
- Chứng cứ: lưu đủ bản thảo, lịch sử câu lệnh, file gốc, thay vì không có hoặc rời rạc.
Khi nào đơn đăng ký được chấp nhận, khi nào bị từ chối?
Đơn đăng ký có khả năng được chấp nhận khi phần được đăng ký là sáng tạo của con người, có đóng góp đáng kể và có chứng cứ đi kèm. Ngược lại, đơn khó được chấp nhận khi đăng ký nguyên sản phẩm do AI tạo ra hoặc khi không tách được phần việc của con người.
Ví dụ: tự sáng tác thơ, nhờ AI phổ nhạc
Hãy lấy một tình huống quen thuộc: bạn tự viết một bài thơ rồi nhờ AI phổ nhạc.
Phần lời thơ. Bài thơ là tác phẩm của bạn nên được bảo hộ như mọi tác phẩm văn học, và có thể đăng ký riêng mà không vướng yếu tố AI.
Phần nhạc. Kết quả phụ thuộc vào việc bạn làm gì:
- Nếu chỉ dán thơ vào và dùng nguyên bản nhạc AI trả về, phần giai điệu nhiều khả năng không được coi là do bạn sáng tạo, và đơn đăng ký cho phần này khó được chấp nhận.
- Nếu bạn tự ngân nga giai điệu gốc, chọn hợp âm, tiết tấu, chọn lọc giữa nhiều phiên bản rồi chỉnh sửa, phối lại, bạn có cơ sở để chứng minh phần đóng góp của mình.
Cách an toàn là đăng ký bài thơ như một tác phẩm riêng, còn phần nhạc chỉ đăng ký khi bạn có đóng góp thực chất và đủ chứng cứ.
Các tình huống phổ biến theo từng loại sản phẩm
- Bài viết tự soạn, nhờ AI gợi ý chỉnh câu chữ: khả năng cao, vì nội dung gốc do con người sáng tạo, AI chỉ hỗ trợ.
- Tranh vẽ từ một câu lệnh, dùng nguyên ảnh: khả năng thấp, vì thiếu đóng góp đáng kể và mang tính quyết định.
- Tranh do AI tạo, bạn vẽ lại, ghép và hoàn thiện nhiều lớp: có thể xem xét, vì có chỉnh sửa, sắp xếp và quyết định mang ý đồ nghệ thuật.
- Bài hát AI tạo hoàn toàn: khả năng rất thấp, vì là sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra nên không phát sinh quyền.
- Kịch bản bạn viết khung, AI viết nháp, bạn biên tập lại toàn bộ: có thể xem xét, vì có cấu trúc, lựa chọn và chỉnh sửa của con người.
Các ví dụ trên chỉ mang tính minh họa theo nguyên tắc của Điều 5a. Kết quả thực tế phụ thuộc vào hồ sơ và đánh giá của cơ quan có thẩm quyền.
Hồ sơ đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm có sử dụng AI
Hồ sơ đăng ký tác phẩm có dùng AI gồm các giấy tờ thông thường và hai tài liệu bổ sung đặc thù: văn bản cam đoan và phần mô tả việc sử dụng AI. Quy định này được bổ sung vào danh mục hồ sơ đăng ký tại Nghị định 17/2023/NĐ-CP (điểm h, theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP).
Thành phần hồ sơ
- Tờ khai đăng ký quyền tác giả theo mẫu quy định.
- Bản sao tác phẩm đăng ký.
- Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu của chủ sở hữu quyền tác giả.
- Văn bản cam đoan của người trực tiếp sáng tạo, định hình hoặc thực hiện đối tượng đăng ký, khi có dùng AI.
- Phần mô tả việc sử dụng hệ thống AI trong quá trình sáng tạo, định hình hoặc thực hiện.
Hình thức nộp hồ sơ
Hồ sơ có thể nộp trực tuyến, qua bưu chính hoặc nộp trực tiếp. Chọn hình thức nào tùy điều kiện của bạn, nhưng nên giữ lại toàn bộ biên nhận và bản sao hồ sơ đã nộp.
Những lỗi thường khiến hồ sơ gặp trở ngại
- Cam đoan và mô tả quá chung chung, chỉ ghi “có dùng AI hỗ trợ” mà không nêu công cụ, công đoạn và phần việc cụ thể của con người.
- Nội dung mô tả không khớp với tác phẩm thực tế, ví dụ khai đã chỉnh sửa nhiều nhưng bản nộp gần như trùng với kết quả AI.
- Đăng ký nguyên sản phẩm AI tạo ra mà không tách được phần đóng góp của con người.
- Dữ liệu đầu vào không rõ nguồn, khiến điều kiện không gây phương hại đến quyền đối với dữ liệu đầu vào bị đặt dấu hỏi.
- Không kê khai trung thực việc dùng AI. Điều 5a yêu cầu người sáng tạo kê khai trung thực khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu, nên khai thiếu hoặc sai có thể làm mất giá trị của cả hồ sơ.
Mẹo viết phần mô tả sử dụng AI
Phần mô tả nên trả lời được bốn câu hỏi: bạn dùng công cụ AI nào, dùng ở công đoạn nào, bạn đã làm gì trước và sau khi AI trả kết quả, và phần nào của tác phẩm là do chính bạn tạo ra. Viết cụ thể, khớp với tác phẩm và có thể đối chiếu bằng tài liệu lưu vết.
Cách lưu vết quá trình sáng tạo để làm chứng cứ
Hãy bắt đầu lưu vết ngay từ lúc có ý tưởng đầu tiên, vì sau khi tác phẩm hoàn thành rất khó dựng lại quá trình. Bộ chứng cứ tốt là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy bạn mới là người cầm lái, còn AI chỉ là người giúp sức.
Danh mục cần lưu giữ
- Ý tưởng gốc: ghi chú, phác thảo, dàn ý, file nháp đầu tiên, có thời gian tạo file.
- Bản thảo: các bản thảo trước khi đưa vào AI, để chứng minh nội dung gốc là của bạn.
- Lịch sử câu lệnh: toàn bộ prompt, kể cả những lần chưa ưng ý, để thể hiện số vòng điều chỉnh.
- Các phiên bản: kết quả AI trả về và các bản bạn chỉnh sửa, để thể hiện việc chọn lọc, chỉnh sửa.
- File gốc dự án: file thiết kế, file dự án âm thanh, file có lớp (layer), để chứng minh bạn trực tiếp hoàn thiện.
- Thông tin công cụ: tên công cụ AI, phiên bản, thời điểm dùng, phục vụ phần mô tả sử dụng AI.
- Nguồn dữ liệu đầu vào: giấy phép hoặc nguồn của tư liệu bạn đưa vào, liên quan điều kiện không gây phương hại quyền.
Thói quen làm việc giúp bảo vệ bạn
- Tạo một thư mục riêng cho mỗi dự án và đặt tên file theo ngày, phiên bản.
- Sao lưu lịch sử trò chuyện hoặc xuất prompt sau mỗi buổi làm việc, không chờ đến cuối dự án.
- Không ghi đè bản cũ. Mỗi lần chỉnh sửa lớn nên lưu thành phiên bản mới.
- Ghi chú ngắn lý do lựa chọn, ví dụ vì sao chọn bản này thay vì bản khác. Đây chính là bằng chứng cho các quyết định mang ý đồ sáng tạo.
- Lưu ở nhiều nơi, gồm ổ cứng và dịch vụ lưu trữ đám mây, để tránh mất dữ liệu.
Khi nào bộ chứng cứ phát huy tác dụng?
Bộ chứng cứ được dùng ở hai thời điểm: khi viết phần cam đoan và mô tả trong hồ sơ đăng ký, và khi cơ quan có thẩm quyền hoặc một bên tranh chấp yêu cầu bạn chứng minh việc sáng tạo. Vì Điều 5a đặt nghĩa vụ chứng minh lên người sáng tạo, người có bộ chứng cứ đầy đủ luôn ở thế chủ động hơn.
Lợi ích của Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả
Đăng ký không phải thủ tục bắt buộc để được hưởng quyền tác giả, nhưng Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ chứng minh tốt nhất khi có tranh chấp. Với tác phẩm có dùng AI, giá trị này càng rõ vì quyền của bạn dễ bị đặt câu hỏi hơn so với tác phẩm sáng tác thuần túy.
Quyền phát sinh tự động, đăng ký để có chứng cứ
Theo khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc đã đăng ký hay chưa. Vì vậy, không đăng ký không có nghĩa là mất quyền. Tuy nhiên, khi cần chứng minh, bạn sẽ phải tự đưa ra chứng cứ, và đó là việc không dễ với tác phẩm có yếu tố AI.
Các lợi ích thực tế
- Chứng cứ ban đầu khi tranh chấp. Giấy chứng nhận giúp xác định ai là tác giả, chủ sở hữu và thời điểm đăng ký, từ đó giảm gánh nặng chứng minh.
- Lớp bảo vệ pháp lý. Đây có thể coi là lá chắn cho tác giả, chủ sở hữu khi xảy ra tranh chấp giữa các bên liên quan.
- Hỗ trợ xác lập quyền sở hữu công nghiệp. Tác phẩm đã được cấp giấy chứng nhận có thể trở thành một đối chứng trong quá trình xác lập quyền sở hữu công nghiệp của chủ đơn, chẳng hạn khi bảo hộ kiểu dáng hay nhãn hiệu có yếu tố sáng tạo.
- Thuận lợi khi giao dịch. Doanh nghiệp, đối tác và nền tảng thường tin tưởng hơn khi bạn có giấy chứng nhận để chuyển nhượng, cấp phép hoặc khai thác thương mại.
- Buộc bạn hệ thống hóa chứng cứ. Quá trình chuẩn bị hồ sơ khiến bạn rà soát lại toàn bộ đóng góp và nguồn dữ liệu của mình, nên cũng là một bước phòng ngừa rủi ro.
Lưu ý về kỳ vọng
Giấy chứng nhận là chứng cứ hữu ích, không phải bảo đảm tuyệt đối. Nếu sau này có người chứng minh được việc kê khai không trung thực hoặc tác phẩm không đáp ứng điều kiện, giá trị của giấy chứng nhận có thể bị đặt lại. Vì vậy, kê khai trung thực ngay từ đầu vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất.
Kết luận
Quy định mới từ ngày 09/4/2026 không cấm dùng AI, mà đặt ra tiêu chuẩn rõ ràng về vai trò của con người. Muốn đăng ký bản quyền tác phẩm AI thành công, bạn cần bảo đảm ba điều: đóng góp thực chất và mang tính quyết định, chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp, không xâm phạm quyền đối với dữ liệu đầu vào. Hãy kê khai trung thực và lưu vết toàn bộ quá trình ngay từ đầu.
Lưu ý: bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.
THÔNG TIN LIÊN HỆ
Văn phòng Luật Hoàng Duy
Địa chỉ: Số 112 Nguyễn Ngọc Nại, Phương Liệt, Hà Nội
Hotline hỗ trợ 24/7: 033 820 1111
Website: Luật Hoàng Duy
